Նախաբան
1949թ. հիմնադրված Եվրոպայի խորհուրդը (ԵԽ) միջկառավարական կազմակերպություն է, որն այժմ միավորում է ողջ եվրոպական մայրցամաքն ընդգըրկող 46 անդամ պետություններ ներկայացնող շուրջ 800 միլիոն եվրոպացիների: Այս համաեվրոպական կազմակերպությունը կոչված է խթանել ժողովրդավարությունը, իրավունքի գերակայությունը և մարդու իրավունքների պաշտպանությունը՝ Եվրոպայի խորհրդի երեք հիմնաքարերը, ինչպես նշված է կազմակերպության հիմնադիր Կանոնադրության մեջ: Ցանկացած եվրոպական պետություն կարող է անդամակցել Եվրոպայի խորհրդին, եթե ընդունում ու կենսագործում է իրավական պետության սկզբունքները, երաշխավորում է իր իրավասության տակ գտնվող յուրաքանչյուր անձի հիմնարար իրավունքները և ազատությունները:
Ընդհանուր առմամբ, Եվրոպայի խորհուրդը եվրոպացիների առօրյա կյանքում ծագող խնդիրներին (բացառությամբ պաշտպանության) առնչվող չափանիշներ և ուղենիշներ է նախատեսում: Մասնավորապես, կենսունակ կազմակերպություն լինելով և ընթացիկ զարգացումներին հետամուտ լինելով ու առաջացող մարտահրավերները ընդունելով, Եվրոպայի խորհուրդը սահմանում է նոր չափանիշներ, որոնք, օրինակ, առնչվում են բնապահպանական հիմնախնդիրներին, անհատական տվյալների պաշտպանության խնդիրներին, թրաֆիկինգին, ահաբեկչության դեմ պայքարին ու մարդու իրավունքների պաշտպանությանը, գենդերային իրավահավասարությանը, մարդկանց կլոնավորման արգելմանը, ինչպես նաև այլ հրատապ հարցերի: Այս չափանիշները և դրանցում ամրագըրված հասկացությունները շատ կոնկրետ արտահայտություն են ստանում և լայնորեն կիրառվում են ԵԽ համատեքստում: Այս ուղենիշները, ինչպես նաև կիրառվող տերմինները աստիճանաբար դառնում են կազմակերպության հիմնարար սկզբունքներին հետամուտ 46 պետությունների անբաժան մասնիկը:
2001թ. հունվարի 25-ին Հայաստանի Հանրապետությունը նույնպես միացավ եվրոպական այս ընտանիքին՝ դառնալով ԵԽ լիիրավ անդամներից մեկը: Այսպիսով` այս պատմական ամսաթիվը խորհրդանշում է, որ Եվրոպայի խորհրդի և՛ հիմնարար, և՛ նոր մշակված չափանիշներն ու ուղեցույցները, ինչպես նաև դրանց համապատասխան տերմինները Հայաստանում նույնպես դարձել են իրականություն: Հետևաբար, Հայաստանի անդամակցությունը Եվրոպայի խորհրդին ոչ միայն ենթադրում էր էական փոփոխություններ երկրի քաղաքական և սոցիալական կյանքում, այլև որոշակի նորամուծություններ և լրացումներ հայոց լեզվում և բառապաշարում:
Ահա այս համատեքստում Հայաստանում ԵԽ տեղեկատվական գրասենյակը, հետապնդելով Հայաստանում Եվրոպայի խորհրդի շուրջ ընդհանուր իրազեկության բարձրացման իր հիմնական նպատակը, անխուսափելի և չափազանց անհրաժեշտ համարեց նախաձեռնել Եվրոպայի խորհրդին առնչվող տերմինների և արտահայտությունների երկլեզու բացատրական բառարանի ստեղծումը հետանդամակցային վաղ շրջանում: Մտավորականությանը, լրատվամիջոցներին, կենտրոնական և տեղական իշխանությունների ներկայացուցիչներին, դասախոսներին, ուսանողներին, թարգմանիչներին, մասնագետներին, ինչպես նաև տվյալ բնագավառով հետաքրքրվող ոչ մասնագետներին և հասարակության լայն շրջանակներին ուղղված այս բառարանի նպատակն է ԵԽ-ին առնչվող տերմինները մատչելի և հասանելի դարձնել հայ հասարակությանը:
Եվրոպայի խորհրդին առնչվող այս անգլերեն-հայերեն բառարանը ներառում է շուրջ 25,000 բառահոդված (ներառյալ ենթահոդվածները), որոնք մանրակըրկիտ ընտրության արդյունքում արտացոլում են Եվրոպայի խորհրդի և Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի համատեքստում և փաստաթղթերում կիրառվող տերմինները: Բացատրական բառարանի բառային ֆոնդը ստեղծելու նպատակով ուսումնասիրվել են ԵԽ հիմնարար փաստաթղթերը, կազմակերպության տարբեր մարմինների ընդունած բազմաթիվ փաստաթղթեր, ինչպես նաև Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքը: Որոշ բառահոդվածներ ներառում են մանրամասն բացատրություններ, մինչդեռ մյուսները պարզապես արտացոլում են հայերեն համարժեքը՝ կախված Եվրոպայի խորհրդում դրանց կիրառման առանձնահատկությունից, դրանց դժվարությունից և/կամ հայկական իրականությունում դրանց բացակայությունից:
Հատուկ ուշադրության են արժանի բառարանի հավելվածները: ԵԽ կոնվենցիաների ցանկը և դրանց թարգմանությունը կերաշխավորի այս հիմնարար փաստաթղթերի անվանումների հայերեն տարբերակների միանման կիրառումը: ԵԽ հապավումների ցանկը, իր հերթին, կապահովի այս հաճախ օգտագործվող, սակայն ոչ դյուրին ընկալվող «տառակույտերի» բացատրությունները և թարգմանությունները: Հայերեն-անգլերեն բառացանկը նույնպես օգտակար ռեսուրս է հետադարձ օգտագործման համար:
Թեպետ մենք գիտակցում ենք, որ Եվրոպայի խորհրդին ուղղակի կամ անուղղակի ձևով առնչվող նման կոնկրետ տերմինների անգլերեն-հայերեն բացատրական բառարանի այս առաջին փորձը կատարյալ չէ, և այն օգտագործման ընթացքում անընդհատ բարելավման կարիք կունենա, հուսով ենք, որ բացատրական բառարանը՝ բառահոդվածների ընտրությամբ, ԵԽ-ին առնչվող հապավումների և ԵԽ պայմանագրերի ու կոնվենցիաների ցանկով ու թարգմանությամբ, ինչպես նաև այս հրատարակության վերջում տեղ գտած հայերեն-անգլերեն բառացանկով, կծառայի իր նպատակին և բոլոր շահագրգիռ անձանց սեղաններին արդյունավետ և օգտակար գործիք կդառնա:
Բառարանը կազմել են՝Ջ. Ջուֆալակյանը
Ն. Հեքեքյանը
Կ. Անդրեասյանը
Խմբագրել են՝Ա. Խաչատրյան
Հայաստանում Եվրոպայի խորհրդի տեղեկատվական գրասենյակ
Ե. Թադևոսյան
ՀՀ ԿԳՆ լեզվի պետական տեսչություն
Լ. Ամիրջանյան
ՀՀ արտաքին գործերի նախարարություն
1949թ. հիմնադրված Եվրոպայի խորհուրդը (ԵԽ) միջկառավարական կազմակերպություն է, որն այժմ միավորում է ողջ եվրոպական մայրցամաքն ընդգըրկող 46 անդամ պետություններ ներկայացնող շուրջ 800 միլիոն եվրոպացիների: Այս համաեվրոպական կազմակերպությունը կոչված է խթանել ժողովրդավարությունը, իրավունքի գերակայությունը և մարդու իրավունքների պաշտպանությունը՝ Եվրոպայի խորհրդի երեք հիմնաքարերը, ինչպես նշված է կազմակերպության հիմնադիր Կանոնադրության մեջ: Ցանկացած եվրոպական պետություն կարող է անդամակցել Եվրոպայի խորհրդին, եթե ընդունում ու կենսագործում է իրավական պետության սկզբունքները, երաշխավորում է իր իրավասության տակ գտնվող յուրաքանչյուր անձի հիմնարար իրավունքները և ազատությունները:
Ընդհանուր առմամբ, Եվրոպայի խորհուրդը եվրոպացիների առօրյա կյանքում ծագող խնդիրներին (բացառությամբ պաշտպանության) առնչվող չափանիշներ և ուղենիշներ է նախատեսում: Մասնավորապես, կենսունակ կազմակերպություն լինելով և ընթացիկ զարգացումներին հետամուտ լինելով ու առաջացող մարտահրավերները ընդունելով, Եվրոպայի խորհուրդը սահմանում է նոր չափանիշներ, որոնք, օրինակ, առնչվում են բնապահպանական հիմնախնդիրներին, անհատական տվյալների պաշտպանության խնդիրներին, թրաֆիկինգին, ահաբեկչության դեմ պայքարին ու մարդու իրավունքների պաշտպանությանը, գենդերային իրավահավասարությանը, մարդկանց կլոնավորման արգելմանը, ինչպես նաև այլ հրատապ հարցերի: Այս չափանիշները և դրանցում ամրագըրված հասկացությունները շատ կոնկրետ արտահայտություն են ստանում և լայնորեն կիրառվում են ԵԽ համատեքստում: Այս ուղենիշները, ինչպես նաև կիրառվող տերմինները աստիճանաբար դառնում են կազմակերպության հիմնարար սկզբունքներին հետամուտ 46 պետությունների անբաժան մասնիկը:
2001թ. հունվարի 25-ին Հայաստանի Հանրապետությունը նույնպես միացավ եվրոպական այս ընտանիքին՝ դառնալով ԵԽ լիիրավ անդամներից մեկը: Այսպիսով` այս պատմական ամսաթիվը խորհրդանշում է, որ Եվրոպայի խորհրդի և՛ հիմնարար, և՛ նոր մշակված չափանիշներն ու ուղեցույցները, ինչպես նաև դրանց համապատասխան տերմինները Հայաստանում նույնպես դարձել են իրականություն: Հետևաբար, Հայաստանի անդամակցությունը Եվրոպայի խորհրդին ոչ միայն ենթադրում էր էական փոփոխություններ երկրի քաղաքական և սոցիալական կյանքում, այլև որոշակի նորամուծություններ և լրացումներ հայոց լեզվում և բառապաշարում:
Ահա այս համատեքստում Հայաստանում ԵԽ տեղեկատվական գրասենյակը, հետապնդելով Հայաստանում Եվրոպայի խորհրդի շուրջ ընդհանուր իրազեկության բարձրացման իր հիմնական նպատակը, անխուսափելի և չափազանց անհրաժեշտ համարեց նախաձեռնել Եվրոպայի խորհրդին առնչվող տերմինների և արտահայտությունների երկլեզու բացատրական բառարանի ստեղծումը հետանդամակցային վաղ շրջանում: Մտավորականությանը, լրատվամիջոցներին, կենտրոնական և տեղական իշխանությունների ներկայացուցիչներին, դասախոսներին, ուսանողներին, թարգմանիչներին, մասնագետներին, ինչպես նաև տվյալ բնագավառով հետաքրքրվող ոչ մասնագետներին և հասարակության լայն շրջանակներին ուղղված այս բառարանի նպատակն է ԵԽ-ին առնչվող տերմինները մատչելի և հասանելի դարձնել հայ հասարակությանը:
Եվրոպայի խորհրդին առնչվող այս անգլերեն-հայերեն բառարանը ներառում է շուրջ 25,000 բառահոդված (ներառյալ ենթահոդվածները), որոնք մանրակըրկիտ ընտրության արդյունքում արտացոլում են Եվրոպայի խորհրդի և Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի համատեքստում և փաստաթղթերում կիրառվող տերմինները: Բացատրական բառարանի բառային ֆոնդը ստեղծելու նպատակով ուսումնասիրվել են ԵԽ հիմնարար փաստաթղթերը, կազմակերպության տարբեր մարմինների ընդունած բազմաթիվ փաստաթղթեր, ինչպես նաև Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքը: Որոշ բառահոդվածներ ներառում են մանրամասն բացատրություններ, մինչդեռ մյուսները պարզապես արտացոլում են հայերեն համարժեքը՝ կախված Եվրոպայի խորհրդում դրանց կիրառման առանձնահատկությունից, դրանց դժվարությունից և/կամ հայկական իրականությունում դրանց բացակայությունից:
Հատուկ ուշադրության են արժանի բառարանի հավելվածները: ԵԽ կոնվենցիաների ցանկը և դրանց թարգմանությունը կերաշխավորի այս հիմնարար փաստաթղթերի անվանումների հայերեն տարբերակների միանման կիրառումը: ԵԽ հապավումների ցանկը, իր հերթին, կապահովի այս հաճախ օգտագործվող, սակայն ոչ դյուրին ընկալվող «տառակույտերի» բացատրությունները և թարգմանությունները: Հայերեն-անգլերեն բառացանկը նույնպես օգտակար ռեսուրս է հետադարձ օգտագործման համար:
Թեպետ մենք գիտակցում ենք, որ Եվրոպայի խորհրդին ուղղակի կամ անուղղակի ձևով առնչվող նման կոնկրետ տերմինների անգլերեն-հայերեն բացատրական բառարանի այս առաջին փորձը կատարյալ չէ, և այն օգտագործման ընթացքում անընդհատ բարելավման կարիք կունենա, հուսով ենք, որ բացատրական բառարանը՝ բառահոդվածների ընտրությամբ, ԵԽ-ին առնչվող հապավումների և ԵԽ պայմանագրերի ու կոնվենցիաների ցանկով ու թարգմանությամբ, ինչպես նաև այս հրատարակության վերջում տեղ գտած հայերեն-անգլերեն բառացանկով, կծառայի իր նպատակին և բոլոր շահագրգիռ անձանց սեղաններին արդյունավետ և օգտակար գործիք կդառնա:
